तुम्ही एक कागद सातवेळा दुमडू शकता? – सरळरेषीय पूर्वग्रह: स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१७

अशी कल्पना करा की एका तलावाच्या पृष्ठभागावर वॉटर लिलीची पाने तरंगत आहेत. या पानांची संख्या दर दिवशी आदल्या दिवशीच्या दुप्पटीने वाढत आहे. आणि तुम्ही वेळीच त्याकडे लक्ष दिले नाही तर 30 दिवसात संपूर्ण तलाव या पानांनी भरून जाईल, ज्यामुळे तलावातील इतर जीव देखील गुदमरून मृत्यू पावतील. सुरुवातीला तुम्हाला ही पाने खूपच लहान वाटतात त्यामुळे तुम्ही ठरवता

Read More

इतरांशी तुलनेचा धोका – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१६

“नाही माझा आवाज इतका पण छान नाही. माझ्यापेक्षा तिला जास्त छान गाणं येतं, मी नाही म्हणणार गाणं.” “तो माझ्यापेक्षा जास्त हुशार आहे”, “ती माझ्यापेक्षा खूप जास्त सुंदर आहे त्यामुळे तिच सिलेक्ट होणार.” अशी नेहमीच तुलना आपण करत राहतो. याचा खूप वेळा त्रास ही होतो हो ना? आयुष्यात बाह्य आणि वरवरच्या गोष्टींपेक्षा अंतरंगातील गोष्टी जास्त महत्वाच्या

Read More

अंतर्निहित पूर्वग्रह – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१५

अंतर्निहित पूर्वग्रह एकदा आमच्या संस्थेत काही पाहुणे आले होते. जेवण झाल्यानंतर अचानक त्यांच्या लक्षात आलं की त्यांच्यापैकी एकाचा मोबाईल त्यांच्याजवळ नाहीये. सर्वजण शोधाशोध करु लागले पण मोबाईल सापडला नाही. शेवटी, मोबाईल चोरीला गेला असा तर्क काहींनी काढायला सुरुवात केली. विचारपुस सुरु झाली… स्वयंपाकघरातील बायांपासून! कोणीतरी मोबाईल शोधतंय हे कळाल्याबरोबर आमच्या सुमन मावशीनं तिच्याकडे व्यवस्थित सांभाळून

Read More

Fallacy base-rate neglect – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१४

रॉल्फ डोबेली यांच्या आर्ट ऑफ थिंकिंग क्लिअरली या पुस्तकामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या पूर्वग्रहांची माहिती दिली आहे. या पुर्वाग्रहांना आपण सगळेच कळत नकळत बळी पडतो आणि त्यामुळे आपले बरेचसे निर्णय चुकतात सुद्धा किंवा ते कुठल्या तरी पुर्वग्रहाला बळी पडून घेतलले असतात. अश्याच अनेक पूर्वग्रहापैकी एक म्हणजे ‘fallacy base-rate neglect’. म्हणजे नेमकं काय ते आपण पाहू. अर्पिता ही

Read More

पोस्ट ट्रूथ, फेक न्यूज, मुले आणि आपण – संगोपन भाग २

२०१६ साली Stanford history education group ने माध्यमिक शालेय व कॉलेजवयीन ७,८०४ विद्यार्थ्यांसोबत एक अभ्यास केला. या अभ्यासाचे निष्कर्ष धक्कादायक होते. बहुतांश विद्यार्थ्यांना खऱ्या खोट्या बातम्या, जाहिराती, प्रलोभने, पुर्वग्रहदुषित माहिती यातील ‘काहीही’ ओळखता आले नाही. चोवीस तास इंटरनेट वापरणाऱ्या पिढीचे हे रेकॉर्ड ब्रेकिंग अज्ञान पाहून वैज्ञानिक चक्रावून गेले. पण अस का घडलं असेल? मागील काही

Read More

नियंत्रण भ्रम – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१३

रोज सकाळी आठ वाजता, ‘लाल टोपी’ घातलेला एक माणूस एका चौकात उभं राहून आपल्या डोक्यावर असलेली लाल टोपी जोरजोरात हवेत भिरकावत असे. एक दिवस तो असं करत असतांना एका पोलिसाने त्याला पाहिलं आणि विचारलं, “तू रोज असं हवेत टोपी भिरकावून काय करतोस?”तो माणूस म्हणाला, “मी इथून जिराफ हाकलतोय”. त्यावर पोलीस त्याला म्हणाला, “पण इथे तर

Read More