The Negativity Instinct (नकारात्मक वृत्ती) – Factfulness भाग २

मला आठवतंय, मी नवोदय विद्यालयात बाहेरगावी शिकायला होते आणि खूप महिन्यांनी गावी परत जायचा प्रसंग आला होता आणि कडक उन्हाळ्यात बसचा प्रवास करत मी घरी निघाले होते. रस्त्यात एका अंत्ययात्रेचं दर्शन घडलं. नमस्कार करायला हात जोडले आणि जे डोळ्यांसमोर दिसलं ते पाहून काळजात चर्रर्र झालं. माझी बालमैत्रीण आणि तिची कुंकू पुसलेली आई… काही केल्या मला विश्वासच बसेना. माझ्या मनात शंका-कुशंका येऊन गेल्या. घरी आल्याबरोबर आईने पाय धुवायला पाणी आणून दिलं आणि आजीने दारातच विचारलं, “ती स्वाती तुझी मैत्रीण आहे न?” मी हो म्हणायच्या आत तिनं सांगून टाकलं की तिचे वडील हृदयविकाराच्या झटक्याने वारले… जेमतेम ४५ वर्षांचा माणूस…सगळ्या मुलीच घरात आणि सगळ्या लग्नाच्या वयाच्या… अख्खा गाव हळहळत होता. आजीला ही खूपच धक्का बसलेला. तिची मात्र टकळी तरीही चालूच होती की “किती तरुणपणी माणसं मरताहेत, आमच्या काळी नव्हतं असलं काही झटक्याचं भय वगैरे…”

‘आमच्या काळी’ पासून सुरु होणाऱ्या अशा बऱ्याच गोष्टींबाबत तिच्याकडून ऐकलंय…महागाई, चोऱ्या-माऱ्या इ. जणू काही हे तीच ब्रीदवाक्यच आहे. बऱ्याचदा म्हातारी माणसं त्यांच्या बोलण्यात त्यांच्या वेळी कसं सगळं चांगलं होतं आणि आता परिस्थिती कशी वाईट आहे याची उदाहरणं देत असतात. मला मात्र कायम आश्चर्य वाटत राहिलं की यांची पिढी शिकू शकली नाही, त्या पुढची पिढी थोडं शिकली, मग नातवंडं दुसऱ्या देशात जाऊन राहू लागली तरी खरंच त्यांचाच काळ चांगला होता का?

आपल्या मनांत एक मोठ्ठा गैरसमज घर करून बसलाय की “जग वरचेवर वाईटच होत चाललंय!” आपण हे इकडून तिकडून नेहमीच ऐकत असतो. पण ह्याला पुरावा काय? खरंच जगात सगळं वाईट घडत आहे का? बरोबर आहे की, आतंकवाद बळावलाय, कर्करोग आणि हृदयरोगाने मरण पावणाऱ्या लोकांची संख्या वाढतेय, ध्रुवांवरचा बर्फ वितळत आहे आणि आपण जर कार्बन उत्सर्जन असंच चालू ठेवलं तर जगबुडी काही दूरची गोष्ट नाहीये. उर्जा स्त्रोतांचे संपत आलेले साठे आणि त्यावरील राजकारण भविष्यात सर्वांना अंधारात लोटणार आहे.

आर्थिक स्थैर्य, सौहार्दता आणि आपलं या ग्रहावरचं अस्तित्व टिकवायला आपल्याला आंतरराष्ट्रीय सहयोग हा एकमेव उपाय दिसतोय. मात्र त्यासाठी आजची परिस्थिती काय आहे हे जाणून घेणं फार महत्वाचं आहे! खूप लोकांना असं वाटतं की जगाचा अंत जवळ आलाय आणि याचा अप्रत्यक्ष ताण ते घेत असतात.

आपण एक गोष्ट समजून घेऊ – आपल्यापर्यंत एखादी वाईट बातमी पोचायला वेळ लागत नाही पण चांगली बातमी मात्र काही सहजासहजी कानावर पडत नाही. बऱ्याच गोष्टी बदलायला खूप काळ जातो, छोट्या छोट्या स्तरांवर सुधारणा होत असतात, कासवगतीनेच पण मानवी प्रगतीकडे वाटचाल करणाऱ्या बऱ्याच गोष्टी आपल्या आजूबाजूला एखाद्या गुप्त चमत्कारासारख्या घडत असतात, पण फार क्वचित वेळा किंवा जवळजवळ शून्य वेळा आपण याची नोंद घेतो. समजा, तुमच्या परिसरात एखाद्या हॉस्पिटलची बिल्डिंग बांधली जातेय हे जोपर्यंत त्याच्या उद्घाटनाचा दिवस येत नाही, तोपर्यंत आपल्याला माहीतच नसते. एखादा चांगला माणूस मरतो (ही वाईट बातमी असते) तेव्हा सर्व लोकं हळहळतात की चांगली माणसेच का बर लवकर मरत आहेत.

पण याला पुरावा काय?

प्रा. हांस रोस्लिंग यांनी United Nations official website वरची माहिती त्यांच्या TED Talk मध्ये मांडली, त्याचा एक वेगळाच सकारात्मक परिणाम लोकांवर होताना त्यांना जाणवला. जो प्रगतीचा पुरावा आपण मागतो तो पुरावाच त्यांनी आपल्या पुढ्यात ठेवलाय असं वाटतं. संख्याशास्त्राचा उत्तम उपयोग प्रा. हांस यांना उमगला होता.

आपला एक समज आहे की गरीबी वाढतेय. जीवघेण्या रोगांचे बळी वाढताहेत. आरोग्य सुविधांचा बोजवारा उडालाय इत्यादी. UN website वरील माहिती पाहता असे लक्षात येईल की, वरचेवर गरीबी कमी होतेय. शिक्षणाचा दर्जा सुधारतोय. आरोग्य सुविधा सर्वांना पोचाव्यात असे प्रयत्न जगभर चालू आहेत. आपण आधी (THE GAP INSTINCT (वाढती दरी) – भाग १) पाहिल्याप्रमाणे लेवल १ वरचे लोक कायम तिथेच राहणार नाहीत, ते सतत वरच्या लेवल मध्ये जाण्याचा प्रयत्न करतील आणि डेटाबेस ही असाच कल दाखवतोय.

म्हणजेच आजी जे म्हणायची की आमच्या वेळी लोक अशी पटापट मरत नव्हती वगैरे त्यात तथ्य नाही असं जाणवतं कारण जुन्या काळी लोक साध्या साध्या आजारांनी मरायची. कॉलरा, टी.बी., मलेरिया ची साथ आली की गावंच्या गावं होत्याचा नव्हतं व्हायची. आज परिस्थिती खूप चांगली आहे. वैद्यकीय शास्त्राने असाधारण प्रगती केलीये. अपवादात्मक केसेस सोडल्या तर आज जगभरात सरासरी आयुर्मान ७० वर्षे आहे. पूर्वी पुरामुळे, दुष्काळामुळे असंख्य लोकं मारली जायची, विस्थापित व्हायची. आज आपत्कालीन व्यवस्था कार्यरत असल्यामुळे ही संख्या शून्य नसली तरी खूप कमी झाली आहे.

गेल्या १०० वर्षांमध्ये महिलांची स्थिती तर खुपच बदलली आहे. उदाहरणार्थ इतिहासात अभावानेच आढळणारा महिलांचा मतदानाचा अधिकार आता जवळपास सर्व देशांनी मान्य केला आहे. कुठल्या देशाने तो किती साली मान्य केला ते खालील आकृतीमध्ये पाहता येईल.

१९२७ साली कैथ्रीन मायो या अमेरिकन विदुषींनी ‘मदर इंडिया’ हे पुस्तक (पुस्तक येथे वाचा) लिहिले. ज्यामध्ये सामान्य व्यक्ती, भारतीय स्त्रिया व अस्पृश्य यांच्या जीवनाचे वर्णन ऐकून जगभर खळबळ उडाली होती, हे पुस्तक व त्यातील मांडणी इतकी स्फोटक व मन हेलावून टाकणारी होती की लेखिका व पुस्तकाच्या प्रतिकृती भारतभर जाळन्यात आल्या, पुस्तकावर बंदी घालण्यात आली, व दुसरीकडे हे पुस्तक मोफत वाटण्यात आले, पुस्तकाच्या विरोधात व समर्थनात कित्येक पुस्तके प्रकाशित झाली.

लेखिकेच्या उद्देश्यावर मुख्यत्वे टीका करण्यात आली पण कैथ्रीन मायोंनी त्या काळातील समाजाचे (खास करून भारतीय उच्चवर्णीय हिंदू स्त्रियांचे) जे वर्णन केले आहे त्यातील तथ्य लक्षात घेतले तर आज भारतीय हिंदू संस्कृती व समाजामध्ये कमालीची सुधारणा झाली आहे हे मान्य करावे लागेल.

अमेरिकेतील आफ्रो-अमेरिकन विद्यार्थ्यांना गोऱ्या मुलांच्या शाळेत सोबत शिकता येण्यास सुरवात १९५० च्या दशकात झाली. प्रचंड जनक्षोभाला न जुमानता डोरोथी काऊन्ट या १५ वर्षीय शाळकरी मुलीने गोऱ्यांच्या शाळेत प्रवेश घेतला, पहिल्या दिवशी ती शाळेत जाताना लोकांनी तिला शिव्या दिल्या, तिच्यावर थुंकले, धमक्या दिल्या (चार दिवसांमध्ये तिला प्रवेश काढून घ्यावा लागला होता. ती शाळेत जात असतानाचा ऐतिहासिक व्हिडीओ इथे पहा) या गोष्टीला १०० वर्षेही झाली नाहीत. परंतु आज जगभर स्त्रिया, निग्रो, दलित व अस्पृश्य यांच्यासाठी ज्ञानाची दारे खुली झाली आहेत.

तर मुख्य मुद्दा असा की, आपलं लक्ष वाईट गोष्टीवर चटकन जातं आणि चांगल्या गोष्टी लक्षात यायला मात्र वेळ लागतो. इथे मुख्यत्वे ३ गोष्टी घडतात:

भूतकाळातल्या गोष्टींना जाणीवपूर्वक विसरणे – आई वडील, आजी आजोबा जाणीवपूर्वक काही दु:खद, क्रूर व त्रासदायक गोष्टी पुढच्या पिढीपासून लपवतात. काही राजकीय शक्ती स्वतःच्या स्वार्थासाठी खोटा इतिहास उभा करतात. आपण विश्वासू सूत्रांकडून (पुस्तके) इतिहास व सत्य समजून घेत नाही व उथळ माहितीवर किंवा केवळ वैयक्तिक अनुभवावर विसंबून राहतो इ. अशा गोष्टींमुळे आपल्याला आजच्या जगाची तुलना करताना योग्य संदर्भ राहत नाहीत.

पत्रकारांनी निवडक बातम्या आपल्या पर्यंत पोचवणे – पूर आला, दुष्काळ पडला, भूकंप झाला या गोष्टी जितक्या सहजासहजी आपल्या पर्यंत पोचतात त्याच्या अगदी उलट एखाद्या सकारात्मक बदलाबद्दल होते. लाखो लोकांना प्राथमिक आरोग्यसेवा पुरवून त्यांचा आरोग्यस्तर वाढवल्याची बातमी क्वचितच येते आणि आली तरी पहिल्या पानावर नसते. प्रेसला ‘अच्छे दिन’ आल्यामुळे आधी पेक्षा ही इंटरनेटच्या युगात आपल्या कानांना आणि डोळ्यांना नकारात्मक गोष्टी सतत दिसत राहतात, ज्यामुळे आपण जगाबद्दल निगेटीव मत करून बसतो.

जोपर्यंत गोष्टी पूर्णपणे बदलत नाहीत तोपर्यंत त्यांना चांगल्या न म्हणणे – म्हणजेच एखादी गोष्ट सुधारतेय पण पूर्ण सुधारणा झाल्याशिवाय तिला मान्यता न देणं. उदा. भारतात साक्षरतेचं प्रमाण वाढतेय पण जोपर्यंत ते १००% होत नाही तोपर्यंत या प्रगतीला मान्य न करणे. SITUATION IS BAD, BUT IS GETTING BETTER. एकाच वेळी “BAD & BETTER” असू शकते हे मान्य केलं पाहिजे.

याचा अर्थ जगात सगळं आलबेल आहे, काहीच वाईट नाही असा आहे का? तर नाही. पण एकंदरीत, जगाबद्दलचा नकारात्मक दृष्टीकोन असेल तर तो आपण माहितीच्या आधारे तपासून पहायला हवा. बऱ्याच गोष्टींना अजूनही सुधारणेचा वाव आहे; पण फक्त त्याच गोष्टी पाहून जगभरची परिस्थिती अशीच असेल असा पूर्वग्रह देखील बाळगू नये. वास्तविक पाहता आजचे जग आधीपेक्षा खरंच खूप सुधारलेले आहे.

We really have come a long way and yet miles to go!

 

प्रिय वाचक, कमेंट मध्ये आपले अभिप्राय जरूर नोंदवा.

फॅॅक्ट्फुलनेस या हांस रोज्लिंग यांच्या पुस्तकावर आधारित. Buy here.

 

 

Spread the love

Subscribe for future blog post updates!


2 Comments

  1. Pp

    We should also discuss the impact of these negative instinct in today’s life in next article.. It will become easy to understand essence

  2. Sanket k

    Interesting..विचारप्रणाली सुधारण्यास मदत होतेय

Leave Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *