तुमची जात ठरवते तुम्ही कधी मरणार!

तुम्ही किती जगणार या प्रश्नाचे उत्तर,  तुम्हाला वाटेल तुमचे आरोग्य कसे आहे, किती चांगल्या आरोग्य सुविधा तुम्हाला मिळतात, तुम्ही किती शिकला आहात, तुम्हाला किती पैसा मिळतो, या सर्व गोष्टींवर कदाचित अवलंबून असावं पण भारतात तुम्ही कुठल्या जातीत जन्म घेतला आहे यावरून देखील ठरत की तुमचं सरासरी आयुष्यमान काय असेल. इकोनॉमिक अँड पोलिटीकल विकली (EPW) या…

नियंत्रण भ्रम – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१३

रोज सकाळी आठ वाजता, ‘लाल टोपी’ घातलेला एक माणूस एका चौकात उभं राहून आपल्या डोक्यावर असलेली लाल टोपी जोरजोरात हवेत भिरकावत असे. एक दिवस तो असं करत असतांना एका पोलिसाने त्याला पाहिलं आणि विचारलं, “तू रोज असं हवेत टोपी भिरकावून काय करतोस?”तो माणूस म्हणाला, “मी इथून जिराफ हाकलतोय”. त्यावर पोलीस त्याला म्हणाला, “पण इथे तर…

आवडीचा पूर्वग्रह – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१२

मला लस्सी नाही आवडायची कधी.. मित्र नेहमी आग्रह करायचे पण मी नाही म्हणायचो किंवा टेस्ट केली तरी वाईटच लागायची. पुढे कॉलेजात असताना, मला शाळेत आवडणाऱ्या एका मुलीशी आमची मैत्री झाली, आम्ही सगळे जेवायला सोबत गेलो तेव्हा तिने आग्रहाने मला लस्सी ऑफर केली, नेहमी नाही-नाही म्हणणारा मी, ती लस्सी प्यायलो, तेही कुरकुर न करता.. सोबतचे मित्र…

समूहविचार – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०११

तुम्ही कधी ऑफिस मिटींगमध्ये जीभ चावली आहे? नक्कीच. आपण ऑफिसमध्ये मिटींगला बसले असता, काही मुद्द्यावर सगळ्यांचे एकमत झाले आहे. आपल्याला ते पटत नाही पण मनात जे वाटत आहे त्याबद्दल १०० टक्के खात्री पण नसते, आणि काहीच मत न मांडता आपण होणाऱ्या निर्णयांना फक्त मान डोलावतो कारण, बोलणारे व माना डोलावनारे इतर लोक मुर्ख नाहीत असे…

निवडीतला विरोधाभास – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१०

निवडीतला विरोधाभास  (Paradox of choices) एकदा मी आईला एका मॉलमध्ये ला घेऊन गेले. भूक लागली म्हणून मी तिला खाद्यपदार्थ सेक्शनला घेऊन गेले. तिथे खाद्यपदार्थांची कमीतकमी ४० दुकाने होती. आणि प्रत्येक दुकानाच्या मेन्यूकार्ड मध्ये १०० तरी पदार्थांची लिस्ट. आईची चिडचिड व्हायला लागली. “आमच्या वेळेस निवड करायला फार फार तर ४ मेन्यू असायचे, जाऊदे मला नको काही…

असंभवनीय गोष्टींची अपरिहार्यता – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००९

सचिन तेंडूलकरने ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध १००० धावा १९९९ साली पाचव्या कसोटीत मेलबोर्नच्या मैदानावर १९ व्या षटकामध्ये पूर्ण केल्या. पंधरा वर्षांनंतर विराट कोहलीने ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध त्याच्या १००० धावा २०१४ साली मेलबोर्नच्याच मैदानावर पाचव्या कसोटीतच १९ व्या षटकामध्येच पूर्ण केल्या. आणि हो, ते दोघेही हा विक्रम केला तेव्हा २६ वर्षांचे होते आणि त्यांच्या हाती एम.आर.एफ. चीच बॅट होती.…

The Negativity Instinct (नकारात्मक वृत्ती) – Factfulness भाग २

मला आठवतंय, मी नवोदय विद्यालयात बाहेरगावी शिकायला होते आणि खूप महिन्यांनी गावी परत जायचा प्रसंग आला होता आणि कडक उन्हाळ्यात बसचा प्रवास करत मी घरी निघाले होते. रस्त्यात एका अंत्ययात्रेचं दर्शन घडलं. नमस्कार करायला हात जोडले आणि जे डोळ्यांसमोर दिसलं ते पाहून काळजात चर्रर्र झालं. माझी बालमैत्रीण आणि तिची कुंकू पुसलेली आई… काही केल्या मला…

The Gap Instinct (वाढती दरी) – Factfulness भाग १

रविवारी सकाळी बातम्या पाहाव्या म्हणून मी टी.व्ही. चालू केला. एका वाहिनीवर आफ्रिकेतल्या दुर्गम भागात राहत असलेल्या आदिवासी लोकांचं जीवनमान आणि आरोग्याचे प्रश्न याबद्दलचा माहितीपट चालू होता. माझं लगेच लक्ष वेधलं गेलं आणि मी तो माहितीपट पाहू लागले. आज इतक्या प्रगत काळातही आपल्यातलीच माणसं इतकं हलाखीचं जीवन जगत आहेत हे पाहून नकळतच माझ्या मनात सहानुभूती निर्माण…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००८ – उपलब्धता पूर्वाग्रह

“माझ्या काकांना रोज सिगारेटची दोन पाकिटे लागतात तरीही त्यांना काही आजार नाही झाला अजून.” “मी अस ऐकलंय की शनीशिंगणापूर गावात कुठल्याच घराला दार नाही तरीसुद्धा तिथे कधीच चोरी होत नाही.” अशी वाक्ये आपण बऱ्याचदा वापरत असतो. पण खरं तर त्यातून काहीच सिद्ध होत नाही उलट आपण उपलब्धता पूर्वाग्रहाला (availability bias) बळी पडलेलो असतो. परिसरात एखाद्याला लॉटरी लागली की तेथील खूप…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००७ – जन्नत की हुर आणि अच्छे दिन

युट्युबवर ‘जन्नत की हुर’ नावाचा एक व्हिडिओ आहे. एक मौलवी आपल्या भक्तांना सांगतात की, “आज तुम्ही कुरूप बायको, नट्या, प्रेयसी, वेश्या (गंदी, मैली-कुचैली औरतें) यांच्या नादी लागून अल्लाला विसरून जाता, असे करू नका, जर तुम्ही जन्नत मध्ये गेलात तर तुम्हाला अशा अशा मुली ‘वापरायला’ मिळतील की…..म्हणून आत्ता थोडी कळ काढा, त्रास सहन करा आणि पुढे…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००६ – Contrast Effect

बंड्याने घरात खुपच खोड्या काढल्या होत्या. बाबा त्याला खूप रागावले व शुद्धलेखन लिहायची शिक्षा केली. “तू आज खूप दंगा केला आहेस, आज तुला जास्तीचा अभ्यास ही शिक्षा असणार. अगं ए.. ऐकलस का, किती पाने शुद्धलेखन लिहायला सांगू याला?” बाबांनी कामावर जायच्या गडबडीत असलेल्या आईला प्रश्न विचारला. आई म्हणाली, “दहा पाने.” रोज २ पाने लिहायची सवय…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००५ – परस्पर कृतज्ञता 

एकदा मी आणि माझी मैत्रीण भेळ खायला गेलो, खाऊन झाल्यावर तिने आग्रहाने भेळीचे पन्नास रुपये बिल दिले. पुढे आम्ही रात्रीचे जेवण एकत्र घेतले. वेटरने समोर बिल आणून ठेवल्यावर आपसूकच मी ते देण्याचा आग्रह केला व आठशे रुपयांचे बिल आणि वर टीपही दिली. रात्री झोपताना मनात विचार आला की आपला किमान ४२५ रुपयांचा घाटा झाला, भेळचे…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००४ – पुष्टीकरण पूर्वाग्रह ०१

भरतने ठरवलं की आता आपल्याला वजन कमी करायच आहे. भरपूर पैसे खर्च करून त्याने दीक्षित डाएट फॉलो करायला सुरवात केली. वजन कमी करायचं ठरवलेल्या कुठल्याही हौशी व्यक्तीप्रमाणे तो रोज वजन चेक करू लागला. वजन थोडस कमी दिसलं की तो खुश व्हायचा की दीक्षित डाएट काम करत आहे. कधी थोडस वाढलेलं दिसलं की तो स्वत:शी म्हणायचा…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००३ – बुडालेल्या किंमतीचा पाश

रविवारचा दिवस होता, मी पाचशे रुपये मोजून बायकोसोबत चित्रपट पाहायला गेलो. पहिल्या १५ मिनिटात कळून चुकलं की आपला पोपट झालाय, चित्रपट अगदीच बकवास आहे! एक दोन वेळा आळस देऊन मी तीला म्हणालो, “आता बास, अजून पुढे मी काही हे सहन करू शकत नाही.” बायको माझ्याकडे पहात चिडून व हसून म्हणाली, “पाचशे रुपये काय पाण्यात घालायचे…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला भाग ००२ – Survivorship Bias

गावाकडे बी.ए. पास होऊन भरत पहिल्यांदाच पुण्यात आला होता. सदाशिव पेठेत संध्याकाळी फिरताना त्याला तरुणांचे जत्थेच्या जत्थे दिसले. कुणी हातात जाड-जड पुस्तके घेऊन रीडिंग रूमला निघाले आहेत, कुणी चहा पिताना देखील पुस्तक वाचत आहे, कुणी पंचायतराज विषयी चर्चा करत आहेत. काही तरुण बाकड्यांवर बसून एकाग्रपणे गटचर्चा करत आहेत. रस्ता, फुटपाथ, टपऱ्या, बगीचे, मैदाने सगळीकडे उत्साहाने…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला भाग ००१ – सोशल प्रुफ

टीव्ही वरील चला हवा येऊ द्या , द कपिल शर्मा शो  हे कॉमेडी कार्यक्रम पाहताना कधी कधी प्रेक्षकांचे हसणारे आवाज इतके मोठे होतात की नेमका संवाद काय होता तेच मिस होऊन जातं. कधी विचार केलाय का की असे प्रेक्षकांचे हसणारे आवाज का बर येऊ देत असतील? किंवा अशा प्रोग्राम मध्ये सिद्धू सारखा जोक होण्याआधीच हसणारा…

मराठवाडा

“बार-हट-वाडा”( बारा-हट्टीवाडा) …..मराठवाडा या शब्दाचा उगम यातून झाला. बारा-हट्टीवाडा म्हणजेच धनगरांचा प्रदेश. प्रदीर्घ काळ निजामांच्या हैद्राबाद संस्थानाचा भाग असलेल मराठवाडा १९४८ मध्ये “हैद्राबाद मुक्तीसंग्राम” मुळे निजामशाही तून मुक्त झाला. जवळपास ७० वर्षे उलटली. पण आजही प्रश्न पडतो की मराठवाडा खरंच मुक्त झालाय? महाराष्ट्राच्या लोकसंखेच्या जवळपास १६% लोकसंख्या असलेल्या मराठवाड्यात ७२% लोकसंख्या ग्रामीण असून, २७% शहरी…