अंतर्निहित पूर्वग्रह – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१५

अंतर्निहित पूर्वग्रह एकदा आमच्या संस्थेत काही पाहुणे आले होते. जेवण झाल्यानंतर अचानक त्यांच्या लक्षात आलं की त्यांच्यापैकी एकाचा मोबाईल त्यांच्याजवळ नाहीये. सर्वजण शोधाशोध करु लागले पण मोबाईल सापडला नाही. शेवटी, मोबाईल चोरीला गेला असा तर्क काहींनी काढायला सुरुवात केली. विचारपुस सुरु झाली… स्वयंपाकघरातील बायांपासून! कोणीतरी मोबाईल शोधतंय हे कळाल्याबरोबर आमच्या सुमन मावशीनं तिच्याकडे व्यवस्थित सांभाळून…

Fallacy base-rate neglect – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१४

रॉल्फ डोबेली यांच्या आर्ट ऑफ थिंकिंग क्लिअरली या पुस्तकामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या पूर्वग्रहांची माहिती दिली आहे. या पुर्वाग्रहांना आपण सगळेच कळत नकळत बळी पडतो आणि त्यामुळे आपले बरेचसे निर्णय चुकतात सुद्धा किंवा ते कुठल्या तरी पुर्वग्रहाला बळी पडून घेतलले असतात. अश्याच अनेक पूर्वग्रहापैकी एक म्हणजे ‘fallacy base-rate neglect’. म्हणजे नेमकं काय ते आपण पाहू. अर्पिता ही…

पोस्ट ट्रूथ, फेक न्यूज, मुले आणि आपण – संगोपन भाग २

२०१६ साली Stanford history education group ने माध्यमिक शालेय व कॉलेजवयीन ७,८०४ विद्यार्थ्यांसोबत एक अभ्यास केला. या अभ्यासाचे निष्कर्ष धक्कादायक होते. बहुतांश विद्यार्थ्यांना खऱ्या खोट्या बातम्या, जाहिराती, प्रलोभने, पुर्वग्रहदुषित माहिती यातील ‘काहीही’ ओळखता आले नाही. चोवीस तास इंटरनेट वापरणाऱ्या पिढीचे हे रेकॉर्ड ब्रेकिंग अज्ञान पाहून वैज्ञानिक चक्रावून गेले. पण अस का घडलं असेल? मागील काही…

वोपा – प्रथम वर्धापनदिन – सविस्तर वृतांत

प्रिय मित्र, वोवेल्स ऑफ द पीपल असोसिएशनचा पहिला वर्धापनदिन नुकताच साजरा झाला. कार्यक्रमाला प्रमुख पाहुणे म्हणून डॉ.गिरीश कुलकर्णी (स्नेहालय, अहमदनगर), श्री.शिवशंकर बरसकाळे (बी.डी.ओ. बुलढाणा), व श्री. सुनील चव्हाण (डॉ.एम.एल.ढवळे मेमोरिअल ट्रस्ट, पालघर) हे मान्यवर उपस्थित होते. पुण्याचे माननीय जिल्हाधिकारी श्री. नवल किशोर राम हे काही कारणास्तव उपस्थित राहू शकले नाहीत परंतु त्यांनी व्हिडीओ स्वरूपात आपला…

The Fear Instinct (फसवी भीती) – FACTFULNESS भाग ४

मी लहान असताना अचानक वावड्या उठल्या की “हाकामारी” या भुताने साऱ्या मराठवाड्यात हैदोस घातलाय. हे भूत रात्री घराच्या बंद दारासमोर येऊन तुमच्या नावाने हाका मारत दरवाजा ठोठावते आणि जर तुम्ही प्रतिसाद दिला तर तुम्ही मरणार असं समजा! सगळीकडे भयंकर दहशत पसरलेली. जिथे-तिथे हाच विषय चर्चेत! अशातच शेजारचे काका वडिलांना घाबरत घाबरत सांगत होते की त्यांनी…

सुजाण पालकत्वाची पाच तत्वे – संगोपन भाग १

मी एका मैत्रिणीकडे रहायला गेले होते, रात्रीच्या जेवणानंतर आम्ही गप्पा मारत बसलो. तिचा तीन वर्षांचा मुलगा कबीर अजूनही झोपला नव्हता आणि घरभर भांबावल्यासारखा फिरत होता. जणू काही आपण आता हरवलो आहे असं त्याला वाटत असावं. तितक्यात माझी मैत्रीण म्हणाली की, “आम्ही त्याला डिस्टर्ब नाही करत, आमचा विश्वास आहे की कबीर त्याच्या झोपेचं वेळापत्रक ठरवत असावा…

The straight-line instinct (सरळ रेषेचा फसवा आलेख) – Factfulness भाग ३

परीक्षा तोंडावर आल्या होत्या. अपूर्व अभ्यासाला लागला. पहिल्या दिवशी मोठ्या उत्साहाने त्याने वेळापत्रक पाहून अभ्यासाची आखणी केली. १ विषय संपायला ३ दिवस याप्रमाणे ६ विषयांचे १८ दिवस असा अंदाज बांधून शेवटचे ३ दिवस उजळणी करायला त्याने राखून ठेवले. ठरल्याप्रमाणे पहिला विषय तीन दिवसात संपला देखील. मात्र इथून पुढे गफलत व्हायला सुरु झाली. पुढचे विषय कमी…

तुमची जात ठरवते तुम्ही कधी मरणार!

तुम्ही किती जगणार या प्रश्नाचे उत्तर,  तुम्हाला वाटेल तुमचे आरोग्य कसे आहे, किती चांगल्या आरोग्य सुविधा तुम्हाला मिळतात, तुम्ही किती शिकला आहात, तुम्हाला किती पैसा मिळतो, या सर्व गोष्टींवर कदाचित अवलंबून असावं पण भारतात तुम्ही कुठल्या जातीत जन्म घेतला आहे यावरून देखील ठरत की तुमचं सरासरी आयुष्यमान काय असेल. इकोनॉमिक अँड पोलिटीकल विकली (EPW) या…

नियंत्रण भ्रम – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१३

रोज सकाळी आठ वाजता, ‘लाल टोपी’ घातलेला एक माणूस एका चौकात उभं राहून आपल्या डोक्यावर असलेली लाल टोपी जोरजोरात हवेत भिरकावत असे. एक दिवस तो असं करत असतांना एका पोलिसाने त्याला पाहिलं आणि विचारलं, “तू रोज असं हवेत टोपी भिरकावून काय करतोस?”तो माणूस म्हणाला, “मी इथून जिराफ हाकलतोय”. त्यावर पोलीस त्याला म्हणाला, “पण इथे तर…

आवडीचा पूर्वग्रह – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१२

मला लस्सी नाही आवडायची कधी.. मित्र नेहमी आग्रह करायचे पण मी नाही म्हणायचो किंवा टेस्ट केली तरी वाईटच लागायची. पुढे कॉलेजात असताना, मला शाळेत आवडणाऱ्या एका मुलीशी आमची मैत्री झाली, आम्ही सगळे जेवायला सोबत गेलो तेव्हा तिने आग्रहाने मला लस्सी ऑफर केली, नेहमी नाही-नाही म्हणणारा मी, ती लस्सी प्यायलो, तेही कुरकुर न करता.. सोबतचे मित्र…

समूहविचार – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०११

तुम्ही कधी ऑफिस मिटींगमध्ये जीभ चावली आहे? नक्कीच. आपण ऑफिसमध्ये मिटींगला बसले असता, काही मुद्द्यावर सगळ्यांचे एकमत झाले आहे. आपल्याला ते पटत नाही पण मनात जे वाटत आहे त्याबद्दल १०० टक्के खात्री पण नसते, आणि काहीच मत न मांडता आपण होणाऱ्या निर्णयांना फक्त मान डोलावतो कारण, बोलणारे व माना डोलावनारे इतर लोक मुर्ख नाहीत असे…

निवडीतला विरोधाभास – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ०१०

निवडीतला विरोधाभास  (Paradox of choices) एकदा मी आईला एका मॉलमध्ये ला घेऊन गेले. भूक लागली म्हणून मी तिला खाद्यपदार्थ सेक्शनला घेऊन गेले. तिथे खाद्यपदार्थांची कमीतकमी ४० दुकाने होती. आणि प्रत्येक दुकानाच्या मेन्यूकार्ड मध्ये १०० तरी पदार्थांची लिस्ट. आईची चिडचिड व्हायला लागली. “आमच्या वेळेस निवड करायला फार फार तर ४ मेन्यू असायचे, जाऊदे मला नको काही…

असंभवनीय गोष्टींची अपरिहार्यता – स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००९

सचिन तेंडूलकरने ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध १००० धावा १९९९ साली पाचव्या कसोटीत मेलबोर्नच्या मैदानावर १९ व्या षटकामध्ये पूर्ण केल्या. पंधरा वर्षांनंतर विराट कोहलीने ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध त्याच्या १००० धावा २०१४ साली मेलबोर्नच्याच मैदानावर पाचव्या कसोटीतच १९ व्या षटकामध्येच पूर्ण केल्या. आणि हो, ते दोघेही हा विक्रम केला तेव्हा २६ वर्षांचे होते आणि त्यांच्या हाती एम.आर.एफ. चीच बॅट होती.…

The Negativity Instinct (नकारात्मक वृत्ती) – Factfulness भाग २

मला आठवतंय, मी नवोदय विद्यालयात बाहेरगावी शिकायला होते आणि खूप महिन्यांनी गावी परत जायचा प्रसंग आला होता आणि कडक उन्हाळ्यात बसचा प्रवास करत मी घरी निघाले होते. रस्त्यात एका अंत्ययात्रेचं दर्शन घडलं. नमस्कार करायला हात जोडले आणि जे डोळ्यांसमोर दिसलं ते पाहून काळजात चर्रर्र झालं. माझी बालमैत्रीण आणि तिची कुंकू पुसलेली आई… काही केल्या मला…

The Gap Instinct (वाढती दरी) – Factfulness भाग १

रविवारी सकाळी बातम्या पाहाव्या म्हणून मी टी.व्ही. चालू केला. एका वाहिनीवर आफ्रिकेतल्या दुर्गम भागात राहत असलेल्या आदिवासी लोकांचं जीवनमान आणि आरोग्याचे प्रश्न याबद्दलचा माहितीपट चालू होता. माझं लगेच लक्ष वेधलं गेलं आणि मी तो माहितीपट पाहू लागले. आज इतक्या प्रगत काळातही आपल्यातलीच माणसं इतकं हलाखीचं जीवन जगत आहेत हे पाहून नकळतच माझ्या मनात सहानुभूती निर्माण…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००८ – उपलब्धता पूर्वाग्रह

“माझ्या काकांना रोज सिगारेटची दोन पाकिटे लागतात तरीही त्यांना काही आजार नाही झाला अजून.” “मी अस ऐकलंय की शनीशिंगणापूर गावात कुठल्याच घराला दार नाही तरीसुद्धा तिथे कधीच चोरी होत नाही.” अशी वाक्ये आपण बऱ्याचदा वापरत असतो. पण खरं तर त्यातून काहीच सिद्ध होत नाही उलट आपण उपलब्धता पूर्वाग्रहाला (availability bias) बळी पडलेलो असतो. परिसरात एखाद्याला लॉटरी लागली की तेथील खूप…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००७ – जन्नत की हुर आणि अच्छे दिन

युट्युबवर ‘जन्नत की हुर’ नावाचा एक व्हिडिओ आहे. एक मौलवी आपल्या भक्तांना सांगतात की, “आज तुम्ही कुरूप बायको, नट्या, प्रेयसी, वेश्या (गंदी, मैली-कुचैली औरतें) यांच्या नादी लागून अल्लाला विसरून जाता, असे करू नका, जर तुम्ही जन्नत मध्ये गेलात तर तुम्हाला अशा अशा मुली ‘वापरायला’ मिळतील की…..म्हणून आत्ता थोडी कळ काढा, त्रास सहन करा आणि पुढे…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००६ – Contrast Effect

बंड्याने घरात खुपच खोड्या काढल्या होत्या. बाबा त्याला खूप रागावले व शुद्धलेखन लिहायची शिक्षा केली. “तू आज खूप दंगा केला आहेस, आज तुला जास्तीचा अभ्यास ही शिक्षा असणार. अगं ए.. ऐकलस का, किती पाने शुद्धलेखन लिहायला सांगू याला?” बाबांनी कामावर जायच्या गडबडीत असलेल्या आईला प्रश्न विचारला. आई म्हणाली, “दहा पाने.” रोज २ पाने लिहायची सवय…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००५ – परस्पर कृतज्ञता 

एकदा मी आणि माझी मैत्रीण भेळ खायला गेलो, खाऊन झाल्यावर तिने आग्रहाने भेळीचे पन्नास रुपये बिल दिले. पुढे आम्ही रात्रीचे जेवण एकत्र घेतले. वेटरने समोर बिल आणून ठेवल्यावर आपसूकच मी ते देण्याचा आग्रह केला व आठशे रुपयांचे बिल आणि वर टीपही दिली. रात्री झोपताना मनात विचार आला की आपला किमान ४२५ रुपयांचा घाटा झाला, भेळचे…

स्पष्टपणे विचार करण्याची कला: भाग ००४ – पुष्टीकरण पूर्वाग्रह ०१

भरतने ठरवलं की आता आपल्याला वजन कमी करायच आहे. भरपूर पैसे खर्च करून त्याने दीक्षित डाएट फॉलो करायला सुरवात केली. वजन कमी करायचं ठरवलेल्या कुठल्याही हौशी व्यक्तीप्रमाणे तो रोज वजन चेक करू लागला. वजन थोडस कमी दिसलं की तो खुश व्हायचा की दीक्षित डाएट काम करत आहे. कधी थोडस वाढलेलं दिसलं की तो स्वत:शी म्हणायचा…